Haft Hesar Journal of Environmental Studies

fa بررسی نظام فضایی در مساجد (مطالعه موردی: مساجد دوره قاجار شیراز) Investigating the spatial organization in mosques (Qajar period of Shiraz) معماری پژوهشي-مورد پژوهی Research نظام فضایی در بناهای مذهبی، بیانگر چگونگی سازمان‌دهی، پیوند، توالی و سلسله‌مراتب فضاهاست و بر ادراک، رفتار و تجربه کاربران تأثیر دارد. در مساجد، این نظام افزون بر پاسخ‌گویی به نیازهای عملکردی، زمینه ارتباط میان ظاهر و باطن فضا و تقویت تجربه معنوی را فراهم می‌کند. مساجد دوره قاجار شیراز نمونه‌های برجسته‌ای‌اند که در آن‌ها مفاهیمی مانند محرمیت، خوانایی، عمق، هم‌پیوندی و کیفیت بصری تجلی یافته‌اند. هدف پژوهش، شناسایی و تحلیل مؤلفه‌ها و بن‌مایه‌های مؤثر بر نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز و بررسی کاربرد آن‌ها در طراحی مساجد معاصر است. روش پژوهش ترکیبی و در دو مرحله انجام شد. نخست، برای شناسایی و وزن‌دهی عوامل و بن‌مایه‌های نظام فضایی، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته توسط ده متخصص آشنا با مساجد قاجاری تکمیل شد و متخصصان با روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انتخاب شدند. سپس، از میان بیست‌ودو مسجد قاجاری شیراز، ده مسجد انتخاب و ساختار فضایی آن‌ها با استفاده از روش نحو فضا و نرم‌افزار دپ‌مپ تحلیل شد. بن‌مایه‌های بررسی‌شده شامل عمق فضایی، قابلیت دید، هم‌پیوندی، نمودار توجیهی و شاخص خوانایی بود و نتایج تحلیل پلان‌ها، داده‌های نرم‌افزاری و پاسخ‌های پرسشنامه ارزیابی شدند. یافته‌ها نشان داد که نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز در طول زمان تکامل یافته و متناسب با نیازهای اجتماعی، تعداد فضاها و مساحت بناها گسترش پیدا کرده است. شبستان‌ها به‌عنوان فضاهای عمومی از خوانایی درجه اول برخوردار بودند، در حالی‌که فضاهای دنج و محصور در انتهای آن‌ها برای تأمین خلوت و محرمیت شکل گرفته بودند. سایر فضاها نیز در درجه دوم دسترسی قرار داشتند و از محرمیت بیشتری برخوردار بودند. الگوی ورود به مساجد در دو گونه، شامل ورودی‌های متعدد و غیرمستقیم متصل به بافت شهری و یک ورودی اصلی با پلان ساده‌تر، شناسایی شد. همچنین، مقدار ۰٫۹ به‌عنوان معیار مطلوب خوانایی پیشنهاد شد؛ به‌گونه‌ای که مقادیر بالاتر از آن نشان‌دهنده سلسله‌مراتب فضایی مناسب است. نتایج نهایی دو عامل را آشکار ساخت: عامل محرمیت، متشکل از عمق فضایی، هم‌پیوندی و نمودار توجیهی، و عامل بصری، شامل قابلیت دید و خوانایی. در نسخه بازنویسی‌شده، نتیجه به‌صورت «محرمیت با بیشترین تأثیر، خوانایی در رتبه بعد و عمق فضایی با کمترین تأثیر» تنظیم شده است؛ بنابراین عبارت متناقضِ «عامل بصری هم بیشترین و هم کمترین تأثیر را داشته است» حذف شده است. بر این اساس، به‌کارگیری ورودی‌های غیرمستقیم، مسیرهای حرکتی خوانا، تفکیک روشن حریم‌های عمومی، نیمه‌خصوصی و خصوصی، تقویت نشانه‌های بصری و ایجاد فضاهای خلوت می‌تواند به‌طور مؤثر به ارتقای انسجام فضایی، حفظ محرمیت، تسهیل ادراک کاربران و تقویت کیفیت معنوی مساجد معاصر کمک کند.   Spatial organization in architecture, especially in religious buildings, refers to the organization and arrangement of different spaces within a structure, significantly impacting the user’s experience and perception of the space. In mosques, this spatial organization specifically functions to create a spiritual connection between the outer and inner aspects of the space. Qajar-era mosques in Shiraz are particularly prominent examples of such spatial organizations, where concepts of privacy and visual connectivity are more strongly expressed compared to other structures. The main objective of this study is to identify and analyze the key components of the spatial organization in Qajar mosques of Shiraz and assess how these components influence the design of contemporary religious spaces. To achieve this goal, the research methodology was designed in two phases. In the first phase, a researcher-developed questionnaire was completed by 10 architecture experts familiar with Qajar mosques to identify and weight the key components of the spatial organization. The experts were selected using the snowball sampling method. In the second phase, spatial organization analysis was conducted using space syntax methodology and Depthmap software, with 10 mosques randomly selected from a total of 22 Qajar mosques in Shiraz. This phase aimed to obtain the spatial organization scores of the mosques under study. Subsequently, the data were analyzed. The findings of this study revealed that two key factors, privacy and visual connectivity, have the greatest influence on shaping the spatial organization in Qajar mosques of Shiraz. These factors were extracted and evaluated through architectural plan analysis and questionnaire data. Among the spatial components, legibility and privacy had the most significant impact on the spatial organization, while visual connectivity and spatial depth showed the least impact. These findings can be effectively applied to the design of contemporary mosques to improve and enhance the spatial organization of religious spaces.   نظام فضایی, مساجد قاجار, مساجد شیراز, نحو فضا. Spatial Organization, Qajar Mosques, Shiraz Mosques, Space Syntex. 79 92 http://hafthesar.iauh.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-931-187&slc_lang=fa&sid=1 Fatemeh Emad فاطمه عماد 10031947532846009747 10031947532846009747 Yes گروه معماری، موسسه آموزش عالی زند شیراز، شیراز، ایران Maryam Haghpanah مریم حق پناه 10031947532846009748 10031947532846009748 No گروه معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران