Haft Hesar Journal of Environmental Studies

fa تحلیل صورت و معنای نقوش آهکبری خانه‌ تاریخی سلطان مهدی پاشا در شهر آمل Analysis of the form and meaning of lime-carved motifs in the historical house of Sultan Mehdi Pasha (Amol City) شهرسازی-برنامه ریزی شهری پژوهشي-مورد پژوهی Research آهکبری از جمله مهم ترین تزیینات مورد استفاده در خانه‌های تاریخی استان مازندران است. آهک در معرض آب معمولاً سفت و پایدار      شده و استحکام خود را حفظ می‌کند، به همین دلیل در مناطقی که مرطوب هستند، خاصه در شمال ایران بسیار استفاده می‌شود. در نگاه اولیه نقوش آهکبری در این بنا صرفاً جنبه‌ی تزیینی دارد و نمایانگر جلوه‌ی بصری در بنا است اما با نگاهی عمیق تر در مضامین این نقوش می‌توان دلالت‌های معنایی فراوانی یافت که نه تنها در فرهنگ ایران جنبه‌ی نمادین یافتند بلکه بیانگر اعتقادات و باورهای اصیل ایرانی اسلامی نیز هستند. هدف اصلی این پژوهش شناخت و دسته‌بندی مضامین نقوش این بنا و پی بردن به دلالت‌های معنایی مستتر در آنهاست که به شکلی نمادین غالبا در  اعتقادات دینی و فرهنگ ایران متمرکز است. روش پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی و هدف آن کاربردی است. روش نمونه گیری به شکل غیر تصادفی بر مبنای نقوش آهکبری باقی مانده در بنا است که به صورت کیفی مورد تحلیل قرار گرفته است. سوالات پژوهش به شرح زیر می‌باشند: طبقه بندی نقوش آهک بری در خانه سلطان پاشا به چه شکل است؟ و دلالت‌های معنایی این نقوش بر چه مفاهیمی استوار است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که طبقه بندی موضوعی نقوش استفاده شده در این بنا شامل نقوش انسانی، تلفیقی، حیوانی، گیاهی و نمادین است. این مضامین عمدتا دارای مفاهیم نمادین، مذهبی و اسطوره‌ای هستند که از این میان نقوش انسانی منعکس کننده فرهنگ و زندگی روزانه دوره‌ی قاجار، نقش تلفیقی شیر-پرنده بر سلطنت و جلوه شاهی دلالت دارد و نقش تلفیقی انسان-پرنده بر مفهوم محافظت از سلطنت و تجلی قدرت تأکید دارد. در دسته‌بندی نقوش حیوانی، نقش طاووس اشاره‌ای به بی مرگی و سعادت ابدی است. نقش شانه به سر نشان از درایت و دانایی، نقش خرگوش تأکیدی بر به زانودرآوردن بی خردان (دشمنان) است و نقش شیر بر قدرت و نیرو تأکید دارد و نشان دهنده‌ی پیروزی خیر بر شر است. نقش درخت زندگی در دسته‌بندی نقوش گیاهی یادآور بهشت(درخت طوبی) و نقش گلدانی بر رشد و تعالی و ذات پروردگار اشاره دارد. نقش نمادین خورشید خانم بیانگر قدرت پروردگار همراه با رحمت و الفت است. با گذشت زمان، میزان استفاده از این نقوش در تزیینات کاهش یافته و معانی مستتر در آنها به فراموشی سپرده شد. با توجه به تخریب و فرسایش این بناهای ارزشمند، چه به لحاظ ظاهری و چه از جنبه‌ی معناشناسی نیاز به مطالعه‌ای عمیق در این خصوص احساس می‌شود، چرا که این نقوش گنجینه‌های ارزشمند این سرزمین محسوب می‌شوند و شناخت آنها خود به تداوم و حفظ این نقوش کمک فراوانی می‌کند.   Introduction: The historical house of Sultan Mehdi Pasha in Amol, Mazandaran, stands as a testament to the rich architectural and artistic heritage of Iran's Qajar era. Among its most notable features are the lime-carved decorations (Ahak-bori), which not only serve an aesthetic purpose but also embody profound symbolic meanings rooted in Iranian-Islamic culture. This study aims to classify these motifs and uncover their hidden semantic connotations, which reflect religious beliefs, mythological narratives, and daily life during the Qajar period.  Methodology: This research adopts a descriptive-analytical approach, combining field studies with library research. Data were collected through direct observation, photography, and vectorization of motifs using Adobe Illustrator. The sample included lime-carved motifs from eight walls of the Sultan Mehdi Pasha house, analyzed qualitatively to categorize themes and interpret their symbolic meanings. The study focuses on human, animal, plant, hybrid, and symbolic motifs, drawing connections to cultural and religious contexts.  Results: The motifs were categorized into several thematic groups: Human Motifs: Depicting Qajar-era daily life, often incomplete or combined with other elements; Hybrid Motifs: Such as lion-bird and human-bird combinations, symbolizing royalty, protection, and divine power; Animal Motifs: Including peacocks (immortality and eternal bliss), rabbits (cleverness and overcoming adversaries), and lions (power and triumph of good over evil); Plant Motifs: The "Tree of Life" representing paradise (Tuba Tree) and vases symbolizing growth and divine essence;  Symbolic Motifs: The "Sun-Lady" motif, embodying divine power, mercy, and affection. These motifs reveal a deep connection to Iranian-Islamic mythology, religious narratives, and socio-cultural values of the Qajar period.  Discussion: The lime-carved decorations of Sultan Mehdi Pasha's house are not merely ornamental but serve as a visual language conveying cultural identity, spiritual beliefs, and historical narratives. The decline in the use of such motifs over time highlights the urgency of preserving and studying these artistic treasures. This research contributes to the understanding of regional art and architecture, emphasizing the need for interdisciplinary studies to decode the symbolic layers of historical artworks. The findings also underscore the importance of integrating these motifs into contemporary art and restoration projects to sustain cultural heritage.    آهکبری, نقوش نمادین, خانه سلطان مهدی پاشا, آمل Ahak-bori, symbolic motifs, Sultan Mehdi Pasha house, Amol, Qajar art. 95 108 http://hafthesar.iauh.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1175-34&slc_lang=fa&sid=1 Samareh Rezaei ثمره رضایی 10031947532846008831 10031947532846008831 No Mohammadreza Sharifzadeh محمدرضا شریف زاده 10031947532846008832 10031947532846008832 Yes Kaveh Bazrafkan کاوه بذرافکن 10031947532846008833 10031947532846008833 No