Haft Hesar Journal of Environmental Studies

fa تبیین معیارهای ارزیابی فضاهای داخلی ساختمان‌های مسکونی نوساز شهر تهران با ملاحظه عوامل روانشناختی1 Delineating the Evaluation Criteria for Interior Spaces of Newly Constructed Residential Buildings in Tehran, Considering Psychological Factors معماری پژوهشي-مورد پژوهی Research توجه به ویژگی‌های روان‌شناختی در طراحی‌معماری ساختمان‌های مسکونی، یکی از ملزومات دستیابی به زیست بهتر و رضایت ساکنان در دوره بهره‌برداری از ساختمان است و شامل ملاحظاتی است که، معماران و سازندگان ساختمان‌های مسکونی را به گستره‌ای از امکانات و قابلیّت‌های کارآمد در طراحی و ساخت هدایت میکند. اما به دلیل نادیده گرفتن آن در رویه های موجود ساختمان‌سازی شهر تهران،  نقاط ضعف خاصی پس از شروع استفاده از محیط‌های مسکونی نمایان می شوند که بخشی از هزینه های پنهان آن، مربوط به به آسیب‌پذیر شدن سلامت روان ساکنان است و به دلیل ناسازگاری فضای کالبدی با نیازها و رفتار محیطی آنها بروز می‌کند. لذا مسئله تحقیق، ناسازگاری محیط-رفتار در فضاهای داخلی ساختمان‌های مسکونی شهر تهران است. از طرف دیگر معماران و طراحان از کارکرد واقعی و نقاط قوت یا ضعف فضای ساخته شده و بازخورد ساکنان در دوره بهره‌برداری آگاه نمی‌شوند و فرصت بهبود مستمر طراحی معماری از بعد روانشناختی، فراهم نمی‌شود. <a name="_Hlk210143918"></a><a name="_Hlk212630844">هدف</a> تحقیق استخراج معیارها و زیر معیارهای ارزیابی کارکرد واقعی فضاهای داخلی ساختمان‌های مسکونی نوساز شهر تهران و تبیین روابط علّی و میزان اهمیت معیارها و زیر معیارها، با ملاحظه عوامل روانشناختی است. به این منظور رویکرد کیفی_کمّی و روش تحلیل محتوای منابع، مصاحبه و توزیع پرسشنامه محقق ساخته با مشارکت 15 متخصص، در قالب تکنیک آماری «دیمَتِل ای‌ان‌پی»، در نظر گرفته شد. یافتههای تحقیق نشان داد، معیار «همساختی فضای داخلی و رفتار ساکنین (سینومرفی)» با وزن 2880/0 بیشترین میزان اهمیّت را از نظر متخصصان دارد. پس از آن، «احساس راحتی از جنبه روانشناختی» با وزن 2563/0، «الگوی رفتار» با وزن 2397/0 و «ویژگی‌های کالبدی فضای داخلی» با وزن 2160/0 در رتبه‌های بعدی قراردارند. همچنین زیرمعیارها شامل؛ حس امنیت و آرامش روانی، با وزن نهایی 0734/0؛ حس خوشایندی روانشناختی، با وزن نهایی 0706/0؛  ادراک چندحسی، با وزن نهایی 0566/0؛ حس انسجام و همخوانی فضا با وزن نهایی 0557/0؛ مهمترین عوامل روانشناختی تاثیر گذار بر کیفیت فضاهای داخلی ساختمان‌های مسکونی، از نظر متخصصان هستند. این یافته ها، میتوانند به عنوان معیارهای ارزیابی کیفیت فضاهای داخلی با محوریت بازخورد ساکنان پس از سکونت و به منظور مشاهده نقاط قوت و ضعف طرحهای معماری مورد استناد قرار گرفته و به بالا بردن کیفیت فرآیند طراحی در پروژه‌های آینده کمک کنند. درک الگوی بازخوردها در چهارچوب این معیارها، به طراحان و معماران کمک می‌کند تا سازمان فضایی-کالبدی دارای سطح مطلوبی از احساس راحتی، آسایش روانی و در نتیجه رضایت‌مندی بیشتر را پیش بینی کنند.   Incorporating psychological considerations into the architectural design of residential buildings is essential for achieving improved living conditions and enhancing residents’ satisfaction during the occupancy phase. Such attention equips architects and developers with a broad range of effective design and construction capabilities. However, the neglect of these aspects in the current building practices of Tehran has resulted in specific shortcomings that emerge once residential environments are occupied. Among the hidden costs of these deficiencies is the increased vulnerability of residents’ mental health, which stems from the incompatibility between the physical environment and the occupants’ behavioral and psychological needs. Accordingly, this study addresses the problem of environment–behavior incongruence in the interior spaces of residential buildings in Tehran. Furthermore, architects and designers often lack direct insight into the actual performance of their built environments and residents’ post-occupancy feedback, which prevents the continuous improvement of architectural design from a psychological perspective. The main objective of this research is to identify and prioritize the criteria and sub-criteria for evaluating the actual performance of interior spaces in newly constructed residential buildings in Tehran, emphasizing psychological factors and causal relationships among these criteria. To achieve this, a mixed qualitative–quantitative methodology was adopted, including content analysis of relevant sources, expert interviews, and a researcher-designed questionnaire administered to 15 specialists. The collected data were analyzed using the DEMATEL-ANP statistical technique. Findings indicate that the criterion of interior space–behavior congruence (synomorphy), with a relative weight of 0.2880, was rated as the most significant factor by experts. This was followed by psychological comfort (0.2563), behavioral pattern (0.2397), and physical characteristics of the interior space (0.2160). At the sub-criteria level, sense of security and psychological tranquility (0.0734), psychological pleasantness (0.0706), multisensory perception (0.0566), and spatial coherence and consistency (0.0557) were identified as the most influential psychological components affecting interior spatial quality. These findings provide a set of evaluative criteria centered on residents’ post-occupancy feedback, serving as practical references for identifying the strengths and weaknesses of architectural designs. Understanding feedback patterns within this framework enables architects to predict and design spatial–physical configurations that promote optimal levels of comfort, psychological well-being, and overall residential satisfaction.   ساختمان‌های مسکونی, روانشناسی محیطی, زیست بهتر, فضاهای داخلی, ارزیابی پس از سکونت, دیمَتِل ای‌ان‌پی Newly Constracted Residential Buildings, Environmental Psychology, Well-being, Interior Spaces, Post-Occupancy Evaluation (POE), DEMATEL-ANP 75 92 http://hafthesar.iauh.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-931-173&slc_lang=fa&sid=1 Ali Ebrahimi علی ابراهیمی 10031947532846009410 10031947532846009410 No گروه معماری،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات،تهران،ایران Farah Habib فرح حبیب 10031947532846009411 10031947532846009411 Yes گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات،تهران،ایران Hosein Zabihi حسین ذبیحی 10031947532846009412 10031947532846009412 No گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات،تهران،ایران