دوره 15، شماره 56 - ( تابستان 1405 )
جلد اول _ شماره اول_صفحات 5 الی 79 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Emad F, Haghpanah M. Investigating the spatial organization in mosques (Qajar period of Shiraz). Haft Hesar J Environ Stud 2026; 15 (56) :79-92
URL: http://hafthesar.iauh.ac.ir/article-1-2420-fa.html
URL: http://hafthesar.iauh.ac.ir/article-1-2420-fa.html
عماد فاطمه، حق پناه مریم. بررسی نظام فضایی در مساجد (مطالعه موردی: مساجد دوره قاجار شیراز). مطالعات محیطی هفت حصار. 1405; 15 (56) :79-92
فاطمه عماد*1 
، مریم حق پناه2
، مریم حق پناه2
1- گروه معماری، موسسه آموزش عالی زند شیراز، شیراز، ایران
2- گروه معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
2- گروه معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
چکیده: (4 مشاهده)
نظام فضایی در بناهای مذهبی، بیانگر چگونگی سازماندهی، پیوند، توالی و سلسلهمراتب فضاهاست و بر ادراک، رفتار و تجربه کاربران تأثیر دارد. در مساجد، این نظام افزون بر پاسخگویی به نیازهای عملکردی، زمینه ارتباط میان ظاهر و باطن فضا و تقویت تجربه معنوی را فراهم میکند. مساجد دوره قاجار شیراز نمونههای برجستهایاند که در آنها مفاهیمی مانند محرمیت، خوانایی، عمق، همپیوندی و کیفیت بصری تجلی یافتهاند. هدف پژوهش، شناسایی و تحلیل مؤلفهها و بنمایههای مؤثر بر نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز و بررسی کاربرد آنها در طراحی مساجد معاصر است. روش پژوهش ترکیبی و در دو مرحله انجام شد. نخست، برای شناسایی و وزندهی عوامل و بنمایههای نظام فضایی، پرسشنامهای محققساخته توسط ده متخصص آشنا با مساجد قاجاری تکمیل شد و متخصصان با روش نمونهگیری گلولهبرفی انتخاب شدند. سپس، از میان بیستودو مسجد قاجاری شیراز، ده مسجد انتخاب و ساختار فضایی آنها با استفاده از روش نحو فضا و نرمافزار دپمپ تحلیل شد. بنمایههای بررسیشده شامل عمق فضایی، قابلیت دید، همپیوندی، نمودار توجیهی و شاخص خوانایی بود و نتایج تحلیل پلانها، دادههای نرمافزاری و پاسخهای پرسشنامه ارزیابی شدند.
یافتهها نشان داد که نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز در طول زمان تکامل یافته و متناسب با نیازهای اجتماعی، تعداد فضاها و مساحت بناها گسترش پیدا کرده است. شبستانها بهعنوان فضاهای عمومی از خوانایی درجه اول برخوردار بودند، در حالیکه فضاهای دنج و محصور در انتهای آنها برای تأمین خلوت و محرمیت شکل گرفته بودند. سایر فضاها نیز در درجه دوم دسترسی قرار داشتند و از محرمیت بیشتری برخوردار بودند. الگوی ورود به مساجد در دو گونه، شامل ورودیهای متعدد و غیرمستقیم متصل به بافت شهری و یک ورودی اصلی با پلان سادهتر، شناسایی شد. همچنین، مقدار ۰٫۹ بهعنوان معیار مطلوب خوانایی پیشنهاد شد؛ بهگونهای که مقادیر بالاتر از آن نشاندهنده سلسلهمراتب فضایی مناسب است. نتایج نهایی دو عامل را آشکار ساخت: عامل محرمیت، متشکل از عمق فضایی، همپیوندی و نمودار توجیهی، و عامل بصری، شامل قابلیت دید و خوانایی. در نسخه بازنویسیشده، نتیجه بهصورت «محرمیت با بیشترین تأثیر، خوانایی در رتبه بعد و عمق فضایی با کمترین تأثیر» تنظیم شده است؛ بنابراین عبارت متناقضِ «عامل بصری هم بیشترین و هم کمترین تأثیر را داشته است» حذف شده است. بر این اساس، بهکارگیری ورودیهای غیرمستقیم، مسیرهای حرکتی خوانا، تفکیک روشن حریمهای عمومی، نیمهخصوصی و خصوصی، تقویت نشانههای بصری و ایجاد فضاهای خلوت میتواند بهطور مؤثر به ارتقای انسجام فضایی، حفظ محرمیت، تسهیل ادراک کاربران و تقویت کیفیت معنوی مساجد معاصر کمک کند.
یافتهها نشان داد که نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز در طول زمان تکامل یافته و متناسب با نیازهای اجتماعی، تعداد فضاها و مساحت بناها گسترش پیدا کرده است. شبستانها بهعنوان فضاهای عمومی از خوانایی درجه اول برخوردار بودند، در حالیکه فضاهای دنج و محصور در انتهای آنها برای تأمین خلوت و محرمیت شکل گرفته بودند. سایر فضاها نیز در درجه دوم دسترسی قرار داشتند و از محرمیت بیشتری برخوردار بودند. الگوی ورود به مساجد در دو گونه، شامل ورودیهای متعدد و غیرمستقیم متصل به بافت شهری و یک ورودی اصلی با پلان سادهتر، شناسایی شد. همچنین، مقدار ۰٫۹ بهعنوان معیار مطلوب خوانایی پیشنهاد شد؛ بهگونهای که مقادیر بالاتر از آن نشاندهنده سلسلهمراتب فضایی مناسب است. نتایج نهایی دو عامل را آشکار ساخت: عامل محرمیت، متشکل از عمق فضایی، همپیوندی و نمودار توجیهی، و عامل بصری، شامل قابلیت دید و خوانایی. در نسخه بازنویسیشده، نتیجه بهصورت «محرمیت با بیشترین تأثیر، خوانایی در رتبه بعد و عمق فضایی با کمترین تأثیر» تنظیم شده است؛ بنابراین عبارت متناقضِ «عامل بصری هم بیشترین و هم کمترین تأثیر را داشته است» حذف شده است. بر این اساس، بهکارگیری ورودیهای غیرمستقیم، مسیرهای حرکتی خوانا، تفکیک روشن حریمهای عمومی، نیمهخصوصی و خصوصی، تقویت نشانههای بصری و ایجاد فضاهای خلوت میتواند بهطور مؤثر به ارتقای انسجام فضایی، حفظ محرمیت، تسهیل ادراک کاربران و تقویت کیفیت معنوی مساجد معاصر کمک کند.
نوع مطالعه: پژوهشي-مورد پژوهی |
موضوع مقاله:
معماری
دریافت: 1405/6/19 | پذیرش: 1405/6/10 | انتشار: 1405/6/10 | انتشار الکترونیک: 1405/6/10
دریافت: 1405/6/19 | پذیرش: 1405/6/10 | انتشار: 1405/6/10 | انتشار الکترونیک: 1405/6/10
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
Haft Hesar Journal of Environmental Studies is Licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.Based on a work at
http://hafthesar.iauh.ac.ir
http://hafthesar.iauh.ac.ir
